Kennisplein

De cultuur van het recht

Posted 15/09/2014 09:02:56

De cultuur van het recht

Inge reageerde op het eerste Legal Accountability artikel. Ze introduceert begrippen als “goede” intentie en verantwoordelijkheid. Er volgde een lang gesprek waarin deze begrippen verder werden uitgediept.

We komen terecht bij de vraag of verantwoordelijkheid en “goede” intentie passen in de cultuur van het recht. Maar wat is precies de cultuur van het recht?

Een cultuur kun je zien als een geordend en samenhangend geheel dat als geheel de neiging heeft om te willen voortbestaan. Om het voortbestaan te garanderen zijn bindende krachten vereist. Deze werken via het geweten van de mensen die het systeem vormen: het geweten vertelt ze wat je moet doen en laten om er bij te blijven horen.  

Als ieder die dingen doet en laat, zal de cultuur blijven voortbestaan.

Cultuur is als een schip. Op het schip is voor iedereen duidelijk wat de regels zijn. Buiten het schip dreigt het gevaar van de grote onmetelijke zee. Het biedt dus veiligheid wanneer je je aan de regels van het schip houdt. En dat geldt voor iedereen op het schip.

Mocht iemand op het schip onverhoopt afdrijven van de regels, dan zal hij of zij - desnoods met harde hand - in het gareel gehouden worden.

Zo op het eerste gezicht is het je geraden om je aan te passen aan de cultuur waarin je beweegt.

Toch zijn er soms mensen die de binding met hun cultuur verbreken. Zoals aangegeven: er is moed voor nodig om de principes van de eigen cultuur los te laten. Levert het loslaten dan wel iets op?

Wanneer je los komt van welke cultuur dan ook, levert het op dat je vragen kunt stellen over die cultuur en de principes die zij hanteert om mensen aan zich te binden. En dat zal nieuwe paradigma’s opleveren.

Terug naar het pinda-arrest.

In het strafrecht ligt de nadruk op het veroordelen van diegene die in strijd met de wet heeft gehandeld. Dat leidt er als vanzelf toe dat het accent van de beoordeling ligt op de onbetrouwbaarheid van burgers en bedrijven. Onbetrouwbaarheid als paradigma.

Het pinda-arrest introduceert vanuit de gelederen van het recht zelf een nieuw paradigma: betrouwbaarheid en “goede” intentie.

Dat is interessant: binnen de cultuur van het recht zelf bestaat dus kennelijk een mogelijkheid om de cultuur van het recht in beweging te brengen. Dat geeft een speciale dimensie aan de cultuur van het recht. Op dit schip kun je – mits je de regels die daar dan weer voor bestaan respecteert – verandering van binnenuit op gang brengen.  

Het pinda-arrest is een goed voorbeeld van zo'n verandering. Het zet de deur wijd open voor begrippen als verantwoordelijkheid en goede intentie waar het gaat om het naleven van wetten en regels door bedrijven.

 

Hoe kunnen we deze mogelijkheid benutten?

Dat vereist in de eerste plaats een nieuwe benadering: het gedrag van bedrijven beschrijven in termen van betrouwbaar gedrag. Wanneer we daartoe in staat zijn, zal dit de betrouwbaarheid van bedrijven alleen maar versterken.

Een paar vragen vooraf:

  • Ontbreekt bij gedrag dat er uitsluitend op gericht is om niet betrapt te worden, de intentie om het goede te doen?
  • Is gedrag betrouwbaar als een bedrijf de regels overtreedt, maar zich daar niet bewust van is?
  • En hoe zit het wanneer een bedrijf de regels bewust overtreedt, omdat die regels niet te verenigen zijn met haar eigen principes?

Bij het definiëren en beschrijven van betrouwbaar gedrag spelen zowel intentie als gedrag een rol.

Met objectieve regels lokken we niet per definitie betrouwbaar gedrag uit. Dat komt omdat objectieve regels niet echt in staat zijn een verbinding tot stand te brengen tussen intentie en gedrag.

We zijn er dus nog lang niet. Maar het pinda-arrest opent wel de weg naar een leerproces. Een leerproces dat vooral op gang gebracht kan worden door goede voorbeelden en door het leren van elkaars ervaring.

Het is heel goed mogelijk dat dit leerproces op sommige plaatsen al is gestart. Dat zou mooi zijn, want dat betekent dat er al ervaring is opgedaan met het definiëren van betrouwbaar gedrag.

Rest ons alleen die ervaringen te verzamelen, zodat het leerproces versneld kan worden.

Help zoeken.

We zijn op zoek naar voorbeelden van regels en afspraken waar “goede”  intentie en verantwoordelijk gedrag nu al bepalend zijn voor de beoordeling van het gedrag van bedrijven.

  • Tom van Doormaal zegt:
    Vanuit een andere discipline heb ik een sturingsvraag: hoe bereiken we in onze samenleving dat wat wenselijk is gebeurt en het onwenselijke niet? Het strafrecht is daar een beperkte bijdrage aan, maar de kern lijkt mij de vraag hoe de wereld moet worden bestuurd en gecoördineerd.
    Het lijkt mij lastig het wenselijke zo precies te codificeren als hier wordt gesuggereerd. Ik geef een voorbeeld.
    Piloten vallen liever niet uit de lucht: ze zijn opgeleid en ingehuurd om veilig van A naar B te vliegen.
    Soms gaat iets mis. Daarover moet gesproken worden, maar niet in strafrechtelijke zin. De intenties zijn goed en piloten zoeken niet met opzet gevaar. Daarom zijn er regelingen getroffen, die vrije discussie bevorderen, b.v. dat de ongevallenraad het eerste onderzoeksrecht heeft en dat het O.M zich terughoudend opstelt.
    Ook hier zijn grenzen: een bedrijf kan piloten dwingen te weinig brandstof mee te nemen. Een piloot die levensmoe is kan een vliegtuig vol passagiers mee nemen naar zijn einde.
    Maar in de luchtvaart is een grote ruimte voor collegiaal kwaliteitstoezicht en toetsing daarvan. Zoals de Belgen bouwen: het moet volgens de "regelen der kunst". Dat staat niet in een wetboek en de rechter bepaalt dat niet. Misschien kun je dat cultuur noemen; maar dat lijkt me een te diffuse term.